Quote

“I'd rather regret the things that I have done than the things that I have not.”
― Lucille Ball

Friday, January 23, 2015

Ontmoetingen met mijn vader's verleden (Deel 6)

Ir. Max Staal

Signaal en Max Staal


Ga naar deel 7

Ga naar deel 1



Voor de oorlog had Signaal een van meest accurate vuurleidinginstallaties ontwikkeld, zoals ik in deel 3 reeds gemeld heb.

De Amerikanen waren enthousiast over de demonstratie die Schagen van Leeuwen had gegeven aan het begin van de oorlog. Er zijn door de Amerikanen duizenden stuks in licentie in de oorlog geproduceerd, met name voor de strijd tegen Japan.

Er was echter een probleem. Het systeem was gebaseerd op zicht om het doel te vinden. Het doel moest zichtbaar zijn voor de persoon die het toestel bediende, via een optische zoeker. En zicht was niet altijd mogelijk, bijvoorbeeld vanwege het slechte weer, lage bewolking of gedurende de nacht en zicht beperkte de afstand. Een schip of vliegtuig op een afstand van 15 km of meer waarnemen was vrijwel onmogelijk. Het ontbrak aan een systeem dat ongeacht het weer of tijd van de dag over grote afstand objecten kon identificeren. We noemen zo'n systeem nu radar.



Nog een andere gebeurtenis vlak voor de capitulatie zou van invloed zijn op de ontwikkelingen in en na de oorlog.  Ik geef hier weer een verkorte versie van de beschrijving in referenties 225 en 26. De laatste is een uitgebreid artikel van ir. Max Staal over zijn bijdrage en belevenissen voor, tijdens en na de oorlog m.b.t. de ontwikkeling van radar.

In Nederland werd in de dertiger jaren onderzoek gedaan naar nieuwe toepassingen van radiogolven door jhr. ir. J.L.W.C. von Weiler. Zijn onderzoek leiddde tenslotte tot de ontdekking van het radar principe. Met zijn jonge assistenten ir. Gratema en ir. Staal ontwikkelde hij werkende toestellen. De toestellen konden vaste en bewegende objecten (kerktorens, vogels en vliegtuigen) waarnemen, via een akoestisch interface. Pas later werd het radarscherm ontwikkeld.

Het unieke van dit systeem was dat het een (1) antenne had, die zowel voor het zenden van de radiogolf als ontvangen van de echo golf werd gebruikt. In die tijd waren er in andere landen ook radar-systemen in ontwikkeling, maar met twee antennes. Dat maakte de installatie groot, duur en moeilijker te bemannen.

Het eerste prototype werd op een vrachtauto gemonteerd, de antenne kon met een paar fietstrappers worden gedraaid en met een handwiel kon de elevatie ingesteld worden. Het afstandsbereik was ca. 15 km. De bedoeling was het apparaat te koppelen aan zoeklichten en artillerie systemen. Een officiele demonstratie werd gegeven voor de militaire autoriteiten en verliep uitstekend.

Er was voldoende belangstelling bij het leger en Philips kreeg de opdracht om een aantal systemen te produceren, maar door het uitbreken van de oorlog is het nooit tot productie gekomen. Gelukkig waren er vier complete installaties beschikbaar ten tijde van de Duitse inval. Een van de systemen stond in Den Haag opgesteld en heeft praktisch dienst kunnen doen door 's nachts Duitse vliegtuigen te peilen.

Tijdens de strijd na de inval verzocht de marineleiding Von Weiler naar Engeland te gaan. Men vond het van groot belang, dat Von Weiler met zijn bijzondere kennis van radar in contact zou komen met Engelse vakgenoten. Hij was bereid te vertrekken en vroeg een van zijn assistenten met hem mee te komen. Staal was genegen mee te gaan.

Von Weiler nam contact op met de Britse Marine attache, Schout bij nacht Dickens, die ook naar Engeland zou gaan en die zou worden afgehaald in Hoek van Holland door een Engelse torpedobootjager. Er gingen ook nog andere belangrijke figuren mee.

Van de vier radar toestellen die er waren gebouwd voor de oorlog, waren er twee vernietigd en de andere twee waren veilig in Engeland aangekomen. De Engelsen waren vooralsnog niet onder de indruk van de Nederlandse radar, maar toen de geredde twee toestellen werden gekoppeld aan het Bofors-Signaal 40 millimeter geschut van Hr. Ms. Isaac Zweers, dat onafgebouwd naar Engeland was gesleept, was dit toen een van de weinige niet-Engelse schepen met artillerie-radar.

Er werd met de radar proefgevaren en het bleek ook een nuttig hulpmiddel bij de navigatie. Staal, inmiddels in marinedienst getreden, vertrok met radarapparatuur aan boord van de "Columbia" naar Nederlands Indie. Het schip kwam niet verder dan Colombo op Ceylon, nu Sri Lanka (vanwege de Japanse inval in Indie) waar de radarinstallatie tenslotte werd gemonteerd.

Weer terug in Engeland werd Luitenant ter zee Staal radarofficier aan boord van Hr. Ms. Jacob van Heemskerk en installeerde diverse radarsystemen op dit schip. Hij werd met de Heemskerk in 1945 naar Indie gestuurd om te helpen bij de strijd tegen Japan, die overigens beeindigd werd voordat het schip aldaar aankwam.

Begin 1947 vertrok het schip weer naar Nederland, terwijl mijn vader in 1946 aldaar was aangekomen voor zijn nieuwe baan bij de KLM. Ze hebben elkaar daar nooit ontmoet, maar later bij Hollandse Signaalapparaten des te meer.

Von Weiler bleef de marine trouw als hoofd van het LEOK (laboratorium electronische ontwikkeling voor de krijgsmachten) en werd ook hoogleraar radartechniek aan de Technische Hogeschool Delft. Staal zou een andere richting in slaan.

In 1954 werd Max Staal aangezocht om als hoofd ingenieur Ontwikkeling leiding te geven aan de ontwikkeling van radar bij Hollandse Signaalapparaten, Hij heeft dit gedaan tot 1957, toen hij adjunct directeur bij Hollandse Signaalapparaten werd. In 1962 werd hij benoemd tot directeur Hollandse Signaalapparaten. In 1978 trad hij af wegens het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd, maar bleef nog aktief o.a. als adviseur.

Ik heb deze geschiedschrijving en details over zijn loopbaan hier opgenomen, omdat er vele raakvlakken zijn met de carriere van mijn vader en mijn eigen jeugd, ontwikkeling en herinneringen.


Periode Hengelo (1957-1967/1973)


In deel drie heb ik al iets over mijn jeugd in Hengelo geschreven. Wij woonden van 1951 tot 1957 in een nieuwbouwwijk op de Berflo Es zuid, Hendrikstraat 15. Inmiddels is die hele wijk afgebroken en herbouwd.

Mijn vader ging op de fiets naar zijn werk, een auto hadden we niet. Een afstand van ca. 2.5 km, door weer en wind.

Ik ging naar een particuliere school, de Hengelose School Vereniging (HSV), een afstand van ca. 1.5 km. In eerste instantie te voet, later per fiets. En de winters waren koud, zoals je die nu niet meer hebt. Pas sinds kort heb ik ontdekt dat een aantal van mijn klasgenoten op deze school zonen waren van Signaal directeuren, te weten de heren H.Th. Koppen en A. Koldewijn, respektievelijk de zonen Jan Karel (1959-1950) en Reinoud (1958-1959). Verder herinner ik me nog Ties Wijnen (1958-1959), wiens vader ook bij Signaal werkte.

Zie ook het overzicht van de belangrijkste data van Hollandse Signaalapparaten in deel 5.

Ik kan mij nog goed herinneren dat mijn vader in die tijd al in zijn vrije tijd allerlei dingen zelf maakte, zoals meccano (kopie trix) voor mij, voor mijn zusje een poppenhuis voor Sinterklaas en onderdelen voor een electrische modeltrein, gebaseerd op het Marklin HO spoor. Ik had in die tijd al een kleine collectie Marklin treinen en rails om mee te spelen.

In 1957 verhuisden we naar een groter huis op de Breemarsweg bij de Vockerschool, nabij het kleigat aan de IJsselstraat op een steenworp afstand van Signaal. Mijn ouders woonden hier tot 1973, zie deel 7. Ik heb het ouderlijk huis verlaten in 1967 om mijn militaire dienstplicht te vervullen en vervolgens te gaan studeren aan de THT (nu Universiteit Twente) in Enschede.

Dit huis was een koophuis gebouwd door Signaal voor personeelsleden. We hadden een ordinaire kolengestookte kachel en een kolenhok in de schuur. Mijn vader heeft na een paar jaar een CV installatie aangelegd (voor die tijd een ongekende luxe) en voorzetramen gemaakt (voorloper van de dubbele ramen).

In die tijd heb ik veel geleerd van mijn vader en ik probeerde altijd mee te helpen en te observeren. Of hij dat gewaardeerd heeft heb ik nooit kunnen achterhalen, maar het heeft zeker aan mijn technische ontwikkeling bijgedragen.

De buren waren dus allemaal Signaal medewerkers. Behalve het rijtje huizen waar wij woonden, stonden er ook nog een paar 2-onder-1 kap huizen gebouwd door Signaal en aan het kleigat (een klein meer als gevolg van afgravingen) werden ook een paar huizen gebouwd door de (latere) Signaal directeuren ir. G. Bazuin en ir. M. Staal.

De opvolger van Staal als algemeen directeur eind jaren 70 was ir. C. van Staaden, hij woonde in een van de 2-onder-1 kap woningen. Zij hadden als een van de eersten in de buurt TV en iedere woensdagmiddag zaten de kinderen uit de buurt daar naar de kinderuitzending te kijken.

Als kinderen kenden we al deze mensen en spraken ze wel eens. Op latere leeftijd ook wel als er een receptie was, zoals bij het 25-jarig jubileum van mijn vader en bij zijn pensionering of andere gelegenheden zoals de open dag.

In het bijzonder wil ik nog noemen prof. ir. R.P. Offereins, die later mijn hoogleraar regeltechniek zou zijn en ir. H.T. Huele (patent specialist) waar ik af en toe kwam als ik een wiskundig probleem niet opgelost kon krijgen.

Buren waren verder Van der Ven, Pieper, Arentz. Reygers en Ligtvoet. Alle kinderen van deze families kenden elkaar en kwamen her en der bij elkaar over de vloer. Een van hen is later mijn zwager geworden.

Ook was er toen ik ging studeren het Philips van der Willegen fonds, dat Philips' werknemers de gelegenheid bood een studietoelage voor studerende kinderen uit te keren. We hebben daar dankbaar gebruik van gemaakt.

Ir. Frits J. Philips, president-commissaris van Signaal, heb ik jaren later diverse keren ontmoet, toen ik in Eindhoven werkte op het terrein Vredeoord, gebouw VN. Dit gebouw is in 2012 afgebroken, zie mijn post daarover hier.


Filmpjes

In het historisch archief van "Mijn Stad Mijn Dorp" (Ref. 28) vond ik een aantal prive filmpjes van de familie Staal, waar ik twee fragmenten uit geselecteerd heb, zie hieronder. 
De site is onlangs gewijzigd en de filmpjes heb ik niet meer kunnen terug vinden, derhalve kon ik de juiste URL niet in "Bronnen en Referenties" opnemen. Maar ik heb alle filmpjes plus de bedrijfsfilms van Signaal op mijn media computer staan en kan die op verzoek ter beschikking stellen.


video

1969
Paardrijden en mevrouw Staal met op de achtergrond de fabriek, met de radar test toren. Verder een blik vanaf de brug over het kanaal op het botenhuis van de roeivereniging, waar ik lid van ben geweest. Vervolgens lopend naar huis, het taluud van de brug aflopend. Kinderen spelen op het plein voor de Vockerschool met op de achtergrond ons huis, in het midden van het rijtje huizen.



video

1972
Kinderen spelen op het plein voor de Vockerschool en gaan op schoolreisje. Op de achtergrond ons huis, in het midden van het rijtje huizen.


Ga naar deel 7


Ga naar deel 1


Ga naar het laatste deel 8: Bronnen en Referenties


Printfriendly

Contact Form

Name

Email *

Message *